Tính chất dọc ngang hạ nhiệt cãi nhau: khi khác biệt bị xử như tội

Một câu cãi nhau vì chuyện đi ăn: người này muốn lẩu, người kia muốn cơm tấm. Mười lăm phút sau, hai người đứng giữa đường, một bên nói "em lúc nào cũng vậy", bên kia nói "anh chưa bao giờ chịu chiều". Từ nồi lẩu, không hiểu sao lôi ra được cả tuổi thơ, cả mẹ chồng, cả cái lần năm ngoái quên sinh nhật. Điều đã xảy ra không phải là bất đồng khẩu vị — mà là hai người lấy một chuyện khác nhau rồi biến nó thành chuyện ai hơn ai.

Tính chất dọc ngang hạ nhiệt cãi nhau bằng cách phân loại vấn đề trước khi tranh cãi: thuộc tính "ngang" là những khác biệt về sở thích, gu, thói quen — nơi không ai đúng ai sai; thuộc tính "dọc" là những giá trị xếp hạng được như trung thực hay tôn trọng. Nhầm ngang thành dọc là gốc của phần lớn trận cãi vô nghĩa.

Thuộc tính dọc và thuộc tính ngang khác nhau thế nào?

Thuộc tính dọc là những phẩm chất có thể xếp cao thấp, càng nhiều càng tốt, ai cũng muốn có. Thuộc tính ngang là những khác biệt song song mà không bên nào hơn bên nào.

• Dọc: sức khỏe, sự tử tế, độ đáng tin. Nếu bạn có nhiều hơn, khách quan mà nói là bạn hơn thật — có tính cạnh tranh.
• Ngang: khẩu vị, gu nhạc, thích ở nhà hay thích đi chơi. Người thích lẩu không giỏi hơn người thích cơm tấm. Chỉ là khác.

Sự phân biệt này gợi nhớ cách các mô hình khoa học tách độ phân giải theo trục ngang và trục dọc như hai chiều hoàn toàn khác bản chất^[1] — một chiều đo mức độ chi tiết trên mặt phẳng, chiều kia đo theo độ cao. Trong quan hệ cũng vậy: chuyện ngang đo sự đa dạng, chuyện dọc đo mức độ. Lẫn hai trục này với nhau thì kết luận sẽ sai.

Vì sao biến chuyện ngang thành chuyện dọc lại gây tổn thương?

Khi bạn ép một khác biệt sở thích trở thành thước đo giá trị, cuộc trò chuyện không còn là tranh luận mà thành một phiên xử án. Và trong phiên tòa đó, người kia buộc phải là bị cáo.

Không ai chịu làm bị cáo. Nên họ cãi lại. Rồi bạn cũng thành bị cáo. Hai bị cáo ngồi kết tội nhau tới hai giờ sáng, cãi về một thứ mà sáng ra chẳng ai nhớ nổi. Cái nồi lẩu là chuyện ngang, nhưng bị cãi như thể nó chứng minh được ai ích kỷ hơn — đó là chỗ máu chảy.

Công cụ ở đây đơn giản đến mức dễ bị nghi ngờ. Lần tới, khi cơn nóng vừa dâng, dừng lại nửa giây và hỏi: "Chuyện này là dọc hay ngang?"

• Nếu ngang: đừng biến sự khác biệt thành một bản án. Người kia thích đi chơi cuối tuần, bạn thích nằm nhà. Không ai sai. Việc của hai người không phải chứng minh gu ai đúng, mà là tìm cách sống chung với hai cái gu.
• Nếu dọc thật: đừng giả vờ nó là khác biệt để né trách nhiệm. "Mỗi người một quan điểm về sự trung thực" là một cách khoác áo ngang cho chuyện dọc. Trung thực không phải chuyện gu.

Điều gì khiến một người đáng ở lại lâu dài?

Các phẩm chất giữ người ở lại — trung thực, đáng tin, tôn trọng — hầu hết là thuộc tính dọc, và chúng không thương lượng được bằng câu "mỗi người một kiểu".

Trong một nghiên cứu kinh điển năm 1968, Norman Anderson đưa cho sinh viên 555 tính từ và yêu cầu chấm điểm xem tính từ nào khiến một người đáng mến. Mười cái đứng đầu bảng xoay quanh sự chân thành, trung thực, đáng tin, thấu hiểu, trung thành. "Thân thiện" đứng hạng mười chín, "hài hước" hạng hai mươi lăm. Nói cách khác, con người bị hút về phía người tốt nhiều hơn người vui. Bạn có thể yêu một người vui, nhưng bạn ở lại với một người đáng tin.

Vì thế, nếu người kia hay nói dối, hay thất hứa, hay coi thường bạn giữa đám đông — đó không phải "gu sống khác nhau", đó là chuyện dọc, và nên nói thẳng.

Khi nào cần tìm chuyên gia?

Có một loại "dọc" không thuộc phạm vi bài này và không thể xử lý bằng thương lượng: bạo lực, đe dọa, kiểm soát tiền bạc, kiểm soát bạn được gặp ai đi đâu, xúc phạm liên tục cho đến khi bạn tin mình đáng bị vậy. Đó không phải khác biệt tính cách.

Nếu bạn đang ở trong tình huống đó, hãy tìm một người có chuyên môn hoặc một người bạn thấy an toàn để nói ra, càng sớm càng tốt. Đừng tự dán nhãn "chắc do hai đứa khác tính" cho một thứ không phải là khác tính.

Một bài tập nhỏ cho tối nay

Mỗi người lấy một tờ giấy, viết ra 5 điều đang thấy khó chịu về người kia — viết thật, không cần lịch sự. Sau đó tự tay gắn cho mỗi điều một chữ:

1. D nếu là chuyện dọc.
2. N nếu là chuyện ngang.

Rồi đổi giấy cho nhau đọc. Có những thứ bạn tưởng là "nó sai" hóa ra chỉ là "nó khác". Và nếu đúng một hai điều là D thật, ít nhất bây giờ hai người biết đâu là chỗ cần ngồi lại nói cho tử tế, thay vì đem cả năm điều ra cãi loạn như nhau. Tách được "khác nhau" ra khỏi "hơn kém" — chỉ vậy thôi mà nhẹ đi một nửa số trận cãi. Làm thử đi, tờ giấy của hai người có nhiều D hay nhiều N?

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết một vấn đề là dọc hay ngang?

Hỏi: nếu người kia có 'nhiều hơn' thứ này, khách quan mà nói họ có tốt hơn không? Nếu có (trung thực, đáng tin) thì là dọc. Nếu chỉ là khác biệt sở thích không xếp được cao thấp (gu nhạc, khẩu vị) thì là ngang.

Nếu cả hai đều cho vấn đề là dọc nhưng bất đồng thì sao?

Khi cả hai đồng ý đó là chuyện dọc, cuộc trò chuyện chuyển từ 'ai đúng gu' sang 'giá trị này quan trọng thế nào với mỗi người'. Đó là lúc ngồi lại nói cho tử tế, không phải xử tội, và nếu bế tắc kéo dài có thể cần bên thứ ba trung lập.

Công cụ này có thay thế được trị liệu cặp đôi không?

Không. Đây là một khung tư duy để hạ nhiệt các bất đồng thường ngày lành mạnh. Với các vấn đề như bạo lực, kiểm soát hay tổn thương kéo dài, cần tìm chuyên gia có chuyên môn thay vì tự xử lý.

Nguồn tham khảo

1. E. Roeckner, Renate Brokopf, M. Esch, M. A. Giorgetta (2006). Sensitivity of Simulated Climate to Horizontal and Vertical Resolution in the ECHAM5 Atmosphere Model. Journal of Climate.

Nội dung mang tính giáo dục cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị của chuyên gia y tế.