Không biết mình muốn gì trong tình yêu: vì sao đó lại là tin tốt

Bạn có một cái danh sách. Cao trên mét bảy, biết nấu ăn, công việc ổn định, không hút thuốc, đọc sách, hài hước nhưng đừng vô duyên. Có lẽ bạn viết nó vào một tối ngồi một mình, vừa xong một mối tình dở dang. Cái đầu lúc đó tỉnh táo lắm, và nó bảo: lần sau phải khôn hơn, phải có tiêu chuẩn. Rồi bạn cầm danh sách đó đi soi từng người. Gạch. Gạch. Gạch.

Nếu bạn không biết mình muốn gì trong tình yêu, đó thường không phải khiếm khuyết mà là một phát hiện có cơ sở: danh sách tiêu chuẩn bạn viết ra dự đoán khá tốt phản ứng của bạn với một hồ sơ trên giấy, nhưng nói rất ít về điều xảy ra khi bạn ngồi trước một con người thật đang cười, đang lóng ngóng, đang kể một câu chuyện dở tệ.

Vì sao khi bạn không biết mình muốn gì, đó lại có cơ sở khoa học?

Vì cái bạn khai báo và cái bạn thật sự rung động là hai hệ thống khác nhau. Một nghiên cứu hẹn hò tốc độ tại Northwestern (2008) là minh chứng.

Trước buổi hẹn, người tham gia được hỏi điều gì quan trọng nhất ở bạn đời. Đàn ông nói ngoại hình, phụ nữ nói khả năng kiếm tiền — đúng như mọi khảo sát trước đó. Rồi họ gặp thật, mỗi người vài phút, mặt đối mặt. Kết quả: người từng dõng dạc tuyên bố "ngoại hình quan trọng với tôi" khi ngồi trước một người thật sự đẹp lại không rung động hơn chút nào. Danh sách trong đầu và người họ thấy hợp gần như không liên quan. Một nghiên cứu mở rộng năm 2017 với hơn một trăm thang đo cho kết quả tương tự.

Điều này ăn khớp với một quan sát lâu đời trong tâm lý học ra quyết định: phán đoán trên giấy dựa vào những quy tắc rút gọn (heuristics) — những đường tắt tinh thần vốn hoạt động rất khác so với khi ta đối diện tình huống sống thực^[1]. Danh sách là một heuristic phòng thủ: gọn, rõ, dễ áp dụng, nhưng nghèo nàn trước sự phức tạp của một con người bằng xương bằng thịt.

Tại sao danh sách được viết ra lúc buồn lại không đáng tin?

Vì trạng thái cảm xúc lúc bạn quyết định định hình chính quyết định đó. Danh sách viết khi đang tổn thương phản ánh nỗi sợ, không phản ánh mong muốn.

Nghiên cứu về cảm xúc và ra quyết định chỉ ra rằng các tâm trạng tiêu cực không tác động giống nhau: lo âu thúc đẩy ta ưu tiên các lựa chọn ít rủi ro, còn nỗi buồn lại đẩy ta theo hướng khác^[2]. Cái danh sách viết lúc một tối cô đơn, đầu óc đang phòng thủ để "không đau lần nữa", nhiều khả năng là sản phẩm của lo âu hơn là của con người bạn khi đang sống bình thường.

Nói cách khác: danh sách đó không phải là bạn. Nó là người bạn muốn trở thành khi đang sợ. Cho nên lần tới, khi bạn rung động với một người "lệch gu" — thấp hơn tưởng, nghề nghiệp không long lanh — đừng vội tự trách. Có thể cái chuẩn mới là thứ sai. Có thể trái tim bạn đang biết một điều mà cái đầu bạn viết lúc buồn chưa kịp học.

Chọn bạn đời không giống chọn quần áo hay bàn ghế. Cái áo im lặng, nó không nhìn lại và quyết định có muốn bạn hay không. Con người thì có. Người bạn "chấm" chưa chắc chấm lại bạn, và người bạn tưởng không hợp lại có thể là người ở lại lâu nhất.

Vậy danh sách có còn hữu ích không?

Có, cực kỳ hữu ích — nhưng ở một việc khác với việc bạn đang dùng nó. Danh sách giỏi loại bỏ những thứ không thể sống chung, kém trong việc chọn những thứ đẹp đẽ.

• Việc danh sách làm tốt: đánh dấu ranh giới an toàn — bạo lực, dối trá, nghiện ngập, thao túng. Đây không phải chuyện "gu" hay "hợp", mà là an toàn.
• Việc danh sách làm kém: dự đoán ai sẽ khiến bạn rung động và ở lại. Với việc này, trải nghiệm gặp gỡ thực tế đáng tin hơn nhiều.

Gỡ bớt sự cứng nhắc không có nghĩa gỡ bỏ hết ranh giới. Một cái là mở lòng; một cái là tự bỏ rơi mình. Hãy giữ danh sách để tránh những điều nguy hiểm, nhưng đừng dùng nó để gạch tên những điều đẹp đẽ chỉ vì chúng đến sai thứ tự. Chấp nhận rằng lựa chọn tốt đôi khi cần khả năng đảo ngược một quyết định không còn hiệu quả cũng là một dạng linh hoạt lành mạnh^[3].

Khi nào cần tìm chuyên gia?

Bối rối về sở thích của bản thân là chuyện thường. Nhưng bạn nên cân nhắc trò chuyện với chuyên gia sức khỏe tâm thần nếu:

• Bạn liên tục bị hút vào những mối quan hệ khiến bạn thấy nhỏ bé, sợ hãi hoặc không an toàn.
• Nỗi sợ bị tổn thương khiến bạn tê liệt, không thể mở lòng với bất kỳ ai.
• Ai đó đang khiến bạn thấy nguy hiểm trong chính nhà mình — đó không phải chuyện "lệch tiêu chuẩn cần bao dung", mà là chuyện cần rời đi.

Thử cái này: lấy tờ giấy chia đôi. Bên trái, viết danh sách người trong mộng — cứ đầy đủ, chi tiết. Bên phải, viết tên ba người bạn từng thật sự rung động, không phải người "đúng chuẩn". Rồi ngồi nhìn hai cột. Khoảng cách giữa chúng đang nói gì với bạn?

Câu hỏi thường gặp

30 tuổi vẫn không biết mình muốn gì trong tình yêu có bình thường không?

Rất bình thường. Nghiên cứu cho thấy khả năng dự đoán điều mình thật sự rung động là hạn chế với hầu hết mọi người, không phụ thuộc tuổi tác. Trải nghiệm gặp gỡ thực tế thường dạy bạn nhiều hơn một danh sách viết sẵn.

Cảm giác không biết mình muốn gì có phải dấu hiệu vấn đề tâm lý không?

Thường thì không. Đó là giới hạn tự nhiên của việc dự báo cảm xúc. Nó chỉ đáng lưu tâm khi đi kèm tê liệt kéo dài, né tránh mọi mối quan hệ, hoặc lặp lại các mối quan hệ khiến bạn thấy không an toàn.

Làm sao để phân biệt giữa mở lòng và tự hạ thấp tiêu chuẩn?

Mở lòng là nới lỏng các sở thích không thiết yếu như chiều cao hay nghề nghiệp. Tự hạ thấp là bỏ qua các ranh giới an toàn như trung thực, tôn trọng, không bạo lực. Giữ nguyên ranh giới an toàn, chỉ linh hoạt với phần còn lại.

Nguồn tham khảo

1. Gerd Gigerenzer, Wolfgang Gaissmaier (2010). Heuristic Decision Making. Annual Review of Psychology.
2. Rajagopal Raghunathan, Michel Tuan Pham (1999). All Negative Moods Are Not Equal: Motivational Influences of Anxiety and Sadness on Decision Making. Organizational Behavior and Human Decision Processes.
3. Katsuhiko Shimizu, Michael A. Hitt (2004). Strategic flexibility:Organizational preparedness to reverse ineffective strategic decisions. Academy of Management Perspectives.

Nội dung mang tính giáo dục cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị của chuyên gia y tế.